والى جنيد بن عبد الرّحمن به زحمت بسيار لشكريان خويش را نجات داده هجوم تركان را دفع كرد ولى اينان - بجز شهرهاى سمرقند و بخارا - در سراسر آن ناحيه فرمانروا بودند . محتملا اشغال درهء زرافشان توسط تركان سبب قحطئى كه خراسان را در سال 115 هجرى / 733 ميلادى فرو گرفته بوده شمرده مىشود . از سخنان خود جنيد چنين نتيجه توان گرفت كه علت قحطى همانا افتادن نواحئى كه به مرو آذوقه مىرساندند به دست كفار بوده است « 1 » . در چنين اوضاع‌واحوالى نهضت مخالفت با دولت اموى يقينا ميان خود اعراب نيز كسب موفقيت كرده بوده . طبرى « 2 » آغاز نهضت شيعه را در خراسان حتى مربوط به دوران امارت عمر دوم مىداند . ولى فقط در سال 116 هجرى / 734 ميلادى حارث بن سريج علم سياه را به نام « كتاب خدا و سنت پيامبر او » « 3 » برافراشت و وعده داد كه « پيمان‌هائى را كه با اهل الذمه منعقد شده مراعات كند و از مسلمانان خراج اخذ نكند و كسى را نرنجاند » « 4 » . چنين برنامه‌اى مىبايست مسلمانان و بويژه نومسلمانان و اهل ذمه را به سوى او جلب كند . اين نهضت در آغاز امر جنبهء مخالفت با دودمان حاكم زمان را نداشته . حتى حارث پيشنهاد حاكم خراسان عاصم بن عبد اللّه الهلالى را « 5 » - كه گفته بود متفقا فرستادگانى به نزد خليفه هشام گسيل دارند و از او اجراى اوامر پيامبر را

--> ( 1 ) - طبرى ، II ، 1563 . ( 2 ) - همانجا ، 1358 . ( 3 ) - همانجا ، 1567 ، 1570 . ( 4 ) - « متون » ، ص 2 - 1 ( گرديزى ) . ( 5 ) - [ در تأليف طبرى كه نسخه‌اش در دست است اسد بن عبد اللّه آمده و « هلالى » ندارد - مترجم ] .